Hoe denken Nederlanders over vrijheid en het herdenken van de Tweede Wereldoorlog? En welke betekenis hebben 4 en 5 mei voor hen? Dit wordt elk jaar onderzocht in het Nationaal Vrijheidsonderzoek (NVO).
Het NVO wordt sinds 2020 door Centerdata uitgevoerd. Dit gebeurt in opdracht van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. De gegevens worden verzameld in het LISS panel. Het onderzoek is uitgevoerd in februari 2026. Ongeveer 1200 mensen deden mee.
Waardering voor herdenken
De meeste Nederlanders hebben dezelfde mening over de Nationale Herdenking als vorig jaar. Voor ongeveer één op de vijf mensen is hun mening in het afgelopen jaar veranderd. Daarbij zijn er meer mensen die de herdenking belangrijker zijn gaan vinden dan mensen die de herdenking minder belangrijk zijn gaan vinden.
Mensen die de Nationale Herdenking belangrijker vinden, noemen vaak de ontwikkelingen in de wereld als reden. Denk aan oorlogen, dreigingen en toenemend antisemitisme. Ook zeggen sommige mensen dat ze meer weten over de geschiedenis, bijvoorbeeld na een bezoek aan een voormalig concentratiekamp.
De meeste Nederlanders herdenken door twee minuten stil te zijn op 4 mei. Ze denken vooral aan de Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en aan slachtoffers van oorlogen daarna. Ook bezoeken ze een herdenking, kijken ze de uitzending op tv of online, of praten ze erover met anderen.
Uit diepte-interviews met mensen die de herdenking niet belangrijk vinden, blijkt dat de Tweede Wereldoorlog voor hen vaak te ver weg voelt. Ook geven zij aan dat zij zich niet herkennen in het verhaal van 4 mei. Daarnaast spelen drukte, religie en twijfels over de geloofwaardigheid van de herdenking een rol.
Bevrijdingsdag blijft belangrijk
Nederlanders vinden Bevrijdingsdag op 5 mei heel belangrijk. Het grootste deel doet iets op deze dag of staat er op een eigen manier bij stil. Veel mensen volgen Bevrijdingsdag via radio, tv of online. Ook hangen ze de vlag uit. Ruim een kwart van de mensen volgt de Bevrijdingsfestivals via de media en sommigen gaan ook naar een festival.
De meeste mensen vinden het belangrijk om stil te staan bij vrijheid en democratie. Ook vinden zij het belangrijk om het verleden te herdenken. Velen zijn dankbaar voor de mensen die hebben gevochten voor onze vrijheid. Ook vinden zij dat we de Tweede Wereldoorlog niet mogen vergeten.
Zorgen over oorlog en technologie
Net als vorig jaar maken Nederlanders zich het meest zorgen over oorlog. In vergelijking met vorig jaar zijn de zorgen over kunstmatige intelligentie (AI) en de invloed van grote techbedrijven toegenomen. In 2025 ging het om één op de vijf mensen, in 2026 is dat toegenomen naar één op de vier. Ook zijn de zorgen over spanningen tussen groepen en schending van mensenrechten toegenomen.
Minder steun voor demonstreren
In het Nationaal Vrijheidsonderzoek is gevraagd hoe mensen verschillende vrijheden ervaren. Voorbeelden hiervan zijn vrijheid van religie, de afwezigheid van discriminatie en de vrijheid van meningsuiting. De meeste vrijheden voelen voor mensen hetzelfde als vorig jaar. Wel vindt een kleiner deel van de mensen de vrijheid om te mogen demonstreren belangrijk. Daarnaast geeft een meerderheid aan dat demonstreren niet thuishoort op een herdenking. Ook vindt een deel van de mensen de Nationale ombudsman minder belangrijk.
Vrijheid voelt niet voor iedereen hetzelfde
Het onderzoek laat zien dat niet iedereen vrijheid op dezelfde manier ervaart. Mensen met een migratieachtergrond voelen zich vaak minder vrij dan mensen zonder migratieachtergrond. Zij ervaren minder vrijheid van religie en hebben vaker te maken met discriminatie.
Ook speelt leeftijd een rol. Oudere mensen voelen zich vaker vrij om hun mening te uiten dan jongere mensen. Ook voelen oudere mensen zich vaker gelukkig en tevreden dan jongere mensen.
